10 dni gorączki. Jak podejmowano decyzję o rozpoczęciu Powstania Warszawskiego

Witold Głowacki
Generał Antoni Chruściel "Monter" (w środku) komendant Okręgu Warszawskiego AK oraz oficerowie Wydziału Propagandy Komendy Głównej AK, na dziedzińcu Poczty Głównej przy placu Napoleona, 10 sierpnia 1944. Od lewej stoją: por. Zygmunt Ziółek "Sawa" (w tle), zastępca szefa Wydziału Propagandy. Przed nim stoi Jan Rzepecki "Wolski", dowódca BIPu Komendy Głównej AK, zasłonięty przez Lecha Sadowskiego "Wasyla" (na pierwszym planie z lewej), komendanta kwatery bojowej Wydziału III Propagandy Komendy Głównej AK. Następnie gen. Chruściel i obok niego z prawej Tadeusz Żenczykowski "Kania", szef Wydziału Propagandy.
Generał Antoni Chruściel "Monter" (w środku) komendant Okręgu Warszawskiego AK oraz oficerowie Wydziału Propagandy Komendy Głównej AK, na dziedzińcu Poczty Głównej przy placu Napoleona, 10 sierpnia 1944. Od lewej stoją: por. Zygmunt Ziółek "Sawa" (w tle), zastępca szefa Wydziału Propagandy. Przed nim stoi Jan Rzepecki "Wolski", dowódca BIPu Komendy Głównej AK, zasłonięty przez Lecha Sadowskiego "Wasyla" (na pierwszym planie z lewej), komendanta kwatery bojowej Wydziału III Propagandy Komendy Głównej AK. Następnie gen. Chruściel i obok niego z prawej Tadeusz Żenczykowski "Kania", szef Wydziału Propagandy. wikipedia/domena publiczna
Od 1943 r. już prawie nie myślano o powstaniu przeciw Niemcom. Dlaczego w lipcu 1944 r. KG AK zmieniła plan? Czy tę decyzyjną śnieżną kulę dało się zatrzymać? Próbowano.

[Zwiastun] Tajemnice Państwa Podziemnego from Polska Press Grupa on Vimeo.

Pierwszego sierpnia 1944 r. Warszawa stała się miastem bohaterów, polem jednej z największych miejskich bitew II wojny światowej, wreszcie, po kapitulacji powstania, gigantycznym cmentarzem. Ale w dniach poprzedzających godzinę „W” bohaterami byli nie ci, którzy - pełniąc najwyższe funkcje dowódcze w AK - parli do wybuchu powstania za wszelką cenę, ale ci, którzy do ostatniej chwili próbowali powstrzymać nadchodzącą tragedię. Ludzie, którzy nie bali się mówić prawdy w oczy najwyższym dowódcom Armii Krajowej. Jak „Kurier z Warszawy”, czyli Jan Nowak-Jeziorański, szef wywiadu AK Kazimierz Iranek-Osmecki czy Kazimierz Pużak, przewodniczący Rady Jedności Narodowej, czyli wojennego substytutu parlamentu Polskiego Państwa Podziemnego.

28 lipca 1944 r. żołnierze Armii Krajowej szli ulicami Warszawy do powstania. W wyznaczonych punktach mobilizacji stawiło się około 80 proc. składu osobowego warszawskich struktur Armii Krajowej - prawie dwa razy więcej niż trzy dni później, w godzinie „W”. Żołnierze Polskiego Państwa Podziemnego szli tego dnia do walki o swoje miasto karnie i ze świetnym morale. Spodziewali się, że już po południu uderzą na Niemców.

ZOBACZ TAKŻE: Tajemnice Państwa Podziemnego. Zobacz serial dokumentalny

Stanęli w szeregach w punktach zbiórek. Ale nikt ich nie posłał do walki. Zamiast tego na własne oczy zobaczyli popis nieudolności swoich dowódców. Rozkaz mobilizacji, dla wykonania którego narażali życie, już nawet nie obowiązywał.

Tak właśnie wyglądała rzeczywistość w ostatnich dniach przed wybuchem powstania warszawskiego. Pogrążone w chaosie informacyjnym i decyzyjnym dowództwo Armii Krajowej - zarówno na szczeblu Komendy Głównej, jak i Okręgu Warszawskiego - nawet na tym elementarnym poziomie decyzyjnym nie szanowało życia i bezpieczeństwa własnych żołnierzy, ludzi, którzy przez całą okupację zdołali skutecznie ukrywać się przed Niemcami i cały czas zachowywać gotowość do walki.

Był to moment, w którym wizja rozpoczęcia walki powstańczej w milionowym mieście - przed zaledwie miesiącem uważana za ryzyko absolutnie nie do podjęcia - stała się już w kierownictwie AK obowiązującą doktryną. Najważniejsi dowódcy armii Państwa Podziemnego już nie słuchali ostrzeżeń z polskiego wojskowego Londynu, nie słuchali Jana Nowaka-Jeziorańskiego, obrazowo przedstawiającego zarówno realne możliwości wsparcia powstańców z powietrza, jak i rzeczywisty stosunek zachodnich aliantów. Nie przyjmowali do wiadomości losu rozbrajanych i aresztowanych przez Sowietów akowców, którzy przed niespełna trzema tygodniami wyzwali Wilno i inne miasta na Wschodzie. Woleli też nie słuchać wodza naczelnego, lecz ludzi premiera Stanisława Mikołajczyka, który - dając się Stalinowi rozgrywać jak dziecko - wierzył, że wybuch powstania zmusi Sowietów do udzielenia natychmiastowej pomocy, a przy tym znacząco podniesie znaczenie Polski - i Mikołajczyka oczywiście - w oczach aliantów. Chcieli też wierzyć pogłoskom o rzekomych sowieckich czołgach na Pradze i w oparciu o nie podejmować ostateczne decyzje.

WSZYSTKO O POWSTANIU WARSZAWSKIM TUTAJ

Albo też podejmowali najbardziej kluczowe decyzje ad hoc, pod wpływem impulsu i na podstawie szczątkowych danych - jak tę o pierwszej mobilizacji do powstania. Dziś wolimy nawet nie pamiętać ani o niej, ani o jej odwołaniu i tego konsekwencjach. Historycy rzadko o niej wspominają, próżno szukać wzmianek o mobilizacji z 28 lipca w podręcznikach.
Ten pierwszy rozkaz mobilizacyjny wydał 27 lipca warszawskiej AK samodzielnie - i najprawdopodobniej zupełnie samowolnie - płk Antoni Chruściel „Monter”, dowódca Okręgu Warszawskiego AK i jeden z największych entuzjastów mglistej do końca koncepcji uderzenia na Niemców w Warszawie. Decyzję uzasadniał m.in. tym, że niemieckie oddziały od kilku dni cofające się przez Warszawę na zachód wydawały mu się pogrążone w bezwładzie i pozbawione morale, obawiał się także konsekwencji niemieckiej próby zebrania 100 tys. mieszkańców Warszawy do prac fortyfikacyjnych i tego, że na wezwanie okupanta nie stawił się prawie nikt. „Teraz albo nigdy” - skonstatował więc „Monter” i wydał rozkaz, od którego - według przyjętych w AK procedur - teoretycznie nie było już odwrotu.

ZOBACZ TAKŻE: Tajemnice Państwa Podziemnego. Zobacz serial dokumentalny

Komendant Główny AK „Bór” Komorowski, którego poważne problemy z decyzyjnością już chwilę po 1 sierpnia stały się w szeregach AK tajemnicą poliszynela, po niejednej godzinie hamletyzowania nakazał jednak w końcu „Monterowi” odwołanie mobilizacji. Stało się to jednak dopiero następnego dnia po jej ogłoszeniu. Rozkaz „Bora” dotarł do większości oddziałów już na miejscu zbiórki. Żołnierze Polskiego Państwa Podziemnego dopiero tam dowiedzieli się, że zupełnie niepotrzebnie ryzykowali życie, spiesząc w całym okupowanym mieście o tej samej porze w większych lub mniejszych grupach i grupkach, a następnie koncentrując się w wyznaczonych punktach w zwartych pododdziałach.

Anulowany już rozkaz „Montera” wykonała znacznie większa liczba żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego niż ten z 1 sierpnia. Po przybyciu do punktów zbiórki, a przed odwołaniem mobilizacji część z nich zdążyła wysłuchać zadań na pierwszy etap działań - zadań, które sprawiały wrażenie tak samo samobójczych jak te z 1 sierpnia na pierwsze godziny walki. Żołnierze zobaczyli absolutnie niedostateczne zapasy uzbrojenia i sprzętu. Już wtedy usłyszeli o łomach i siekierach, które mają wziąć do rąk ci, dla których nie starczyło broni. To był szok - przez cały 1944 r. żołnierze AK słyszeli opowieści o rzekomych potężnych zasobach uzbrojenia czekających na „ten” moment. Zobaczyli coś zupełnie innego.

To naprawdę zatrzęsło doskonałym dotąd morale warszawskiego AK. Żołnierze ze zgrupowania „Żaglowiec” na Żoliborzu mówili podczas mobilizacji 28 lipca wprost, że „z gołymi rękami nie pójdą na karabiny maszynowe”.

WSZYSTKO O POWSTANIU WARSZAWSKIM TUTAJ

POLECAMY:

Wideo

Komentarze 7

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

k
kali

zdrajca i ignorant.

s
sas

tych panów należałoby rozstrzelać na miejscu,bez sądu .....skazali stolice na jatke ,250tyś. cywilów ,kobiet, starców. dziec,i chorych i rannych.....................ok.15 tyś.powstańców co walczyli bez broni,bo mieli zdobyć na Niemcach,...........bez sensowne akcje gdzie ginęło 60% walczących.......nie zbobyto lotniska Okęcie,podejścia do lasów kabackich,po pierwszym tygodniu nie osiągnięto żadnego zakładanego celu powstania,a utracono elektrownie,stacje pomp,dworzec PKP,gazownie,.i wszystkie mosty....stan uzbrojenia w dniu wybuchu średnio .....1 karabin na 4 żołnierzy.młodzież -harcerze,ochotnicy,bez broni najwyżej z granatem,albo butelką z benzyną,.......rzeznia warszawska.....straty w akcjach ..70% zabitych i rannych........i po co to wszystko ? nic to nie zmieniło ...bo Polska już była sprzedana Stalinowi.

C
Czarna Wołga

Stalinowi to do niczego nie było potrzebne, wręcz przeciwnie, bo nadwyrężyło jego stosunki z innymi aliantami, poczytaj sobie o Powstaniu w świetle dyplomacji (chociażby na wiki). W depeszy do Churchilla, z 22 sierpnia 1944, napisał: "Wcześniej czy później prawda o grupie kryminalistów, którzy rozpętali awanturę w Warszawie, aby uchwycić władzę, będzie powszechnie znana. Ludzie ci wykorzystali zaufanie mieszkańców Warszawy, rzucając wielu niemal nie uzbrojonych ludzi na niemieckie armaty, czołgi i samoloty". Zdziwiłbyś się jak wielu komunistów, w tym tych z przedwojennej KPP, zginęło w walkach, ile łączniczek AL i PPR zamordowano, to na pewno nie było Stalinowi na rękę.
Co do Okulickiego, to wielce prawdopodobne, że tu na miejscu dał się opętać ideą powstania i zaczął do niego dążyć, za co później został słusznie ukarany.

C
Czarna Wołga

Stalinowi to do niczego nie było potrzebne, wręcz przeciwnie, bo nadwyrężyło jego stosunki z innymi aliantami, poczytaj sobie o Powstaniu w świetle dyplomacji (chociażby na wiki). W depeszy do Churchilla, z 22 sierpnia 1944, napisał: "Wcześniej czy później prawda o grupie kryminalistów, którzy rozpętali awanturę w Warszawie, aby uchwycić władzę, będzie powszechnie znana. Ludzie ci wykorzystali zaufanie mieszkańców Warszawy, rzucając wielu niemal nie uzbrojonych ludzi na niemieckie armaty, czołgi i samoloty". Zdziwiłbyś się jak wielu komunistów, w tym tych z przedwojennej KPP, zginęło w walkach, ile łączniczek AL i PPR zamordowano, to na pewno nie było Stalinowi na rękę.
Co do Okulickiego, to wielce prawdopodobne, że tu na miejscu dał się opętać ideą powstania i zaczął do niego dążyć, za co później został słusznie ukarany.

N
Nieufny

Interesuje mnie rola Okulickiego w decyzji o wybuchu PW. W 1939 roku aresztowany przez NKWD , później zwolniony wyjechał do Londynu . Przed wybuchem powstania wysłany z Londynu do Warszawy , żeby zapobiec wybuchowi PW , ale okazuje się , że to on najbardziej dążył do wybuchu PW (zatrzymywał nawet depesze z Londynu). Później znalazł się w Moskwie (proces) , ale nikt nigdy nie widział jego ciała ( sowieci twierdzili , że je spalili ). Na PW najwięcej zyskał Stalin , bo rękami Niemców pozbył się tysięcy antykomunistów.

a
abcd

Przeczytaj koniecznie: "Hańba i chwała – policzmy głosy"

Dodaj ogłoszenie